Այն պարագայում, երբ տնտեսագետները միաձայն պնդում են, որ ազատ առևտուրը տնտեսական զարգացման համար կարևորագույն գործոններից է, զարմանալի կարող են թվալ ներկայումս գոյություն ունեցող բազմաթիվ տարածաշրջանային ազատ տնտեսական գոտիները, որոնք կիսում են աշխարհը մի քանի հատվածների և որոշ չափով խոչընդոտում են ազատ առևտրի համաշխարհային կայացմանը։ Ճիշտ է, առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունը ստեղծվել է ազատ առևտրի առաջխաղացման նպատակով, և աշխարհն այժմ ավելի փոխկապակցված է, քան երբևէ, սակայն ամբողջ աշխարհում ազատ առևտրի փոխարեն մենք ունենք մի քանի աշխարհագրական հատվածների բաժանված համաշխարհային տնտեսություն։ Ինչպես ցույց տվեց Մեծ Բրիտանիայի ելքը Եվրոպական միությունից (ԵՄ), նույնիսկ այդ հատվածներում պառակտումներ ու տարաձայնություններ պատահում են։ Այսպիսով հարց է ծագում, թե ինչու են երկրները կայացնում թվացյալ ոչ օպտիմալ և տնտեսագիտական տեսանկյունից անհասկանալի որոշումներ և վնասում թե՛ իրենց, թե՛ այլ երկրների տնտեսություններին։ Հարցին պատասխանելու համար պետք է դիտարկել տնտեսական միությունների ոչ այնքան տնտեսական կողմը, իմչպես նաև հասկանալ տնտեսական, քաղաքական և բազում այլ նպատակներ հետապնդող միությունների առանձնահատկությունները։
Վերոնշյալ ԵՄ–ն ունի 27 անդամ։ Նրանցից 19-ում պաշտոնական արժույթը եվրոն է, սակայն ԵՄ–ից դուրս կան ևս մի քանի երկրներ, որոնք օգտագործում են եվրոն և, հետևաբար, մտնում են արժութային միության մեջ։ ԵՄ անդամ չհանդիսացող որոշ երկրներ մտնում են շենգենի գոտու մեջ և լիովին ազատ հաղորդակցման հնարավորություն ունեն ԵՄ անդամ երկրների հետ, սակայն նախկինում ԵՄ անդամ Մեծ Բրիտանիան ո՛չ օգտվում էր եվրոյից և ո՛չ էլ մտնում էր շենգենի գոտու մեջ։ Տնտեսագիտության տեսանկյունից Եվրոպայի, և ընդհանրապես ամբողջ աշխարհի համար գերադասելի կլիներ բոլորովին վերացնել ցանկացած խոչընդոտ մարդկանց, ապրանքի և կապիտալի տեղաշարժման համար, սակայն, ինչպես տեսնում ենք միայն մեկ աշխարհամասի օրինակի վրա, ամեն ինչ այդքան էլ դյուրին տեղի չի ունենում։
Վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում կորոնավիրուսի համաճարակը ակներև դարձրեց տնտեսական և այլ միությունների որոշակի խնդիրներ։ Սահմանների փակումը ցույց տվեց, որ ԵՄ–ն ծայրահեղ իրավիճակներում վերածվում է ուղղակի իրար մոտ տեղակայված երկրների մի խմբի, որոնցից ոմանց կողմից ընդունված միասնական արժույթը, կարծես, նույնքան խնդիրներ է առաջացնում, որքան լուծում է։ ԵՄ արձագանքը համաճարակին խորացրեց արդեն իսկ գոյություն ունեցող տարաձայնությունները միության այսպես կոչված “հարուստ” և “ոչ այնքան հարուստ” երկրների միջև։ Մասնավորապես Գերմանիան և Նիդեռլանդները դեմ էին աստղաբաշխական գումարների տրամադրմանը համաճարակի դեմ պայքարում, քանի որ դա կնշանակեր, որ իրենց քաղաքացիներից ստացված հարկային միջոցներն ուղղվելու էին իրենց հարավային հարևաններին՝ Իսպանիային, Իտալիային և մնացած “ոչ այնքան հարուստ” երկրներին (Valero, 2020)։ Ի դեպ, Իսպանիան, Իտալիան և Հունաստանը Գերմանիային պարտք են ավելի քան մեկ տրիլիոն եվրո, որը ոչ մի իրատեսական սցենարում չեն կարողանալու վերադարձնել։ Այս համատեքստում կարող ենք գտնել այն հարցի պատասխանը, թե ինչու Մեծ Բրիտանիան և Շվեյցարիան այդպես էլ չմիացան դրամական միությանը, որը տեսականորեն հեշտացնում է ապրանքաշրջանառությունը, ինչպես նաև ինչու Շվեյցարիան երբեք չդարձավ ԵՄ անդամ, իսկ Մեծ Բրիտանիան լքեց այն մի քանի տարի առաջ։ Շվեյցարիան և Մեծ Բրիտանիան, բնականաբար, “հարուստ” անդամների շարքում կլինեին, և իրենց ուսերի վրա ստիպված կլինեին կրել ամբողջ միության բեռը ՄԻՇ։ Համաճարակի պայմաններում աննախադեպ չափով եվրոյի ներարկումը տնտեսություն հանգեցրեց արժույթի արժեզրկմանը, ինչից ի վիճակի եղան խուսափել եվրոն չադապտացրած երկրները, կայացնել սեփական արժույթի հետ կապված որոշումներ հաշվի առնելով միայն իրենց պետական շահերը (Mishtalk, 2021)։
Եվրոպայից դուրս ամենաակներեվ միությունը ԱՄՆ–ն է, որն, իհարկե, ընկալվում է որպես մեկ միասնական պետություն, սակայն գոյացել է դարերի ընթացքում առանձին նահանգների միավորումից։ ԱՄՆ–ը, իհարկե, բազմազգ պետություն է, սակայն միասնական երկիր լինելու փաստը և այն, որ ամերիկացի եզրը ենթադրում է շատ ավելի ուժեղ պատկանելություն քան եվրոպացին կամ ԵՄ քաղաքացին նպաստեցին նրան, որ «հարուստ» և «ոչ այնքան հարուստ» նահանգների միջև նման տարաձայնություններ չառաջացան։ Համաճարակին արձագանքը, սակայն, ըստ նահանգների բավականին տարբեր էր և խնդրահարույց։
Միջազգային միության օրինակ է հյուսիսամերիկյան ազատ առևտրի համաձայնագիրը, որի անդամներն են ԱՄՆ–ը, Մեքսիկան և Կանադան, որոնց միջև գործում են առևտրի ազատ պայմաններ։ Նաև ԵԱՏՄ–ը, որի անդամ է հանդիսանում Հայաստանի Հանրապետությունը։ Կատարյալ աշխարհում տնտեսագետները կուզենային տեսնել նման ազատ պայմաններ աշխարհի բոլոր երկրների միջև, և ամբողջովին մոռանալ ազգ, պետություն և սահման հասկացությունները, սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ քաղաքական նպատակներն ու շահերը հաճախ ավելի մեծ կարևորություն են ունենում, քան տնտեսական աճը։
Խոշոր պետությունների դեպքում գոյություն ունի օպտիմալ ներկրման հարկ երևույթը։ Այս պարագայում ազատ առևտրի դեմ որոշակի խոչընդոտները, ինչպիսին է ներկրման հարկը, կարող են դրական ազդեծություն ունենալ տվյալ երկրի համար, սակայն՝ հարևան երկրի հաշվին։ Երբ միջազգային շուկայի խոշոր անդամը հարկում է որևէ ապրանքի ներկրումը, նա այդպիսով ազդում է ամբողջ շուկայի վրա, և տվյալ ապրանքատեսակն արտահանող երկրները ստիպված են լինում այն վաճառել ավելի ցածր գնով, որպես ներկրող երկրում պահանջարկի անկման հակակշիռ։ Այսպիսով ներկրման հարկ սահմանած երկիրը շահում է, քանի որ տվյալ ապրանքը ներկրում է ավելի ցածր գնով, ինչպես նաև համալրում է պետական միջոցներն այդ հարկերի միջոցով։ Սակայն այսպիսի մեթոդները վնասում են մնացած երկրներին, ինչպես նաև կարող են հանգեցնել պատասխան հարկերի այն ապրանքատեսակների համար, որոնք արտահանում է առաջին երկիրը։ Ստացվում է. որ երկու երկրներում էլ սպառողները ստիպված են վճարել ավելի բարձր գին, քան կվճարեին ազատ առևտրի առկայության պարագայում։
Առևտրի համաշխարհային ազատականացումը երկար և չափազանց բարդ գործընթաց է, և դժվար է պատկերացնել իրականում գոյություն ունեցող կատարյալ աշխարհ, որտեղ մարդկանց, ապրանքի և կապիտալի տեղաշարժը կլինի լիովին ազատ։
Հղումներ
Mishtalk. (2021). Who Benefitted from the Euro and Who Pays the Piper Now? Վերցված հետևյալ աղբյուրից. Mishtalk:
https://mishtalk.com/economics/who-benefitted-from-the-euro-and-who-pays-the-piper-now
Valero, J. (2020). Germany and Netherlands ‘open’ to considering ‘coronabonds’. Վերցված հետևյալ աղբյուրից. Euractiv: https://www.euractiv.com/section/economy-jobs/news/germany-and-netherlands-open-to-consider-coronabonds/